Sjalot

Allium cepa — bij ons bekend als ui, ajuin of in het noorden siepel — is een bolgewas uit de narcisfamilie en wordt wereldwijd meer gekweekt dan welke andere Allium-soort ook. De geslachtsnaam Allium is het klassiek-Latijnse woord voor look; cepa is het Latijn voor ui. De plant wordt al millennia gekweekt en een wilde voorouder is nooit ondubbelzinnig aangewezen — vermoedelijk ligt de oorsprong in Centraal-Azië, waarvandaan de soort zich via het Midden-Oosten en de Middellandse Zee naar Europa verspreidde. In de Lage Landen is de ui al in de middeleeuwen een vaste keukengroente. De sjalot werd lange tijd als aparte soort beschouwd, maar is sinds 2011 botanisch ondergebracht bij Allium cepa als variëteit. Naaste verwanten zijn knoflook, prei, bieslook en bosui.

Bloei-timing

De ui is een tweejarige plant: in het eerste jaar vormt hij de bol, in het tweede jaar schiet hij door en bloeit. In Nederland valt de bloei meestal tussen eind juni en augustus, met de piek doorgaans in juli (ongeveer DOY 175–215). Een individuele bolbloeiwijze blijft twee tot drie weken aantrekkelijk. In moestuinen en op volkstuincomplexen — Breda heeft er een flink aantal — zie je de bloeiende stengels vooral bij planten die zijn blijven staan voor zaadwinning. Wie alleen consumptie-uien teelt, oogst meestal vóór de bloei en ziet de bloem dus nooit.

Hoe herken je het?

De bloeiwijze is direct herkenbaar: een bolronde scherm (umbel) van 4 tot 8 cm doorsnede, samengesteld uit tientallen tot honderden kleine stervormige bloemetjes, wit tot lichtroze, op een holle, opgeblazen stengel die 60 tot 100 cm hoog wordt. De stengel is karakteristiek gezwollen rond het midden — een goed determinatiekenmerk tegenover prei en sjalot. De bladeren zijn rond in doorsnede, hol van binnen, blauwgroen, en komen direct uit de bol. Onder de bol zit een papierachtige rok in geel, bruin of rood, afhankelijk van de variëteit. Kneus een blad of stengel en de typische uiengeur is meteen aanwezig: zwavelhoudende verbindingen die vrijkomen zodra cellen beschadigd raken. De bol zelf bestaat uit gelaagde, vlezige bladscheden rond een korte stengelschijf.

Praktisch

Wil je de ui in bloei zien, ga dan in juli langs een volkstuincomplex of moestuin — in Breda bijvoorbeeld rond de tuinen aan de randen van de stad. De bolronde schermen op lange stengels staan vaak hoger dan de rest van de moestuin en vallen van een afstand op. Voor foto's werkt zacht ochtendlicht het best: de witte bloemetjes zijn klein en branden snel uit in fel middaglicht. Een macro-instelling loont, want elk afzonderlijk bloemetje is een nette kleine ster met zes meeldraden.

Achtergrond

De ui is een van de oudste cultuurgewassen ter wereld. In Egyptische graven uit het derde millennium voor Christus zijn uienresten aangetroffen, en de plant duikt op in Sumerische teksten en bij Romeinse auteurs als Plinius. Carl Linnaeus beschreef de soort formeel in 1753 in Species Plantarum. Lang gold de sjalot (Allium ascalonicum) als een eigen soort — vernoemd naar de stad Ashkelon, waar kruisvaarders de plant zouden hebben leren kennen — maar moleculair onderzoek bracht hem in 2011 onder bij Allium cepa. De ui blijft daarmee één botanische soort met een opvallend brede waaier aan vormen, van zilveruitje tot rode Spaanse tot sjalot.